मनसम्बन्धी पूर्वीय दर्शन र डोट्याली लोक साहित्यमा ‘मन’ को बहुआयामिक विवेचना

प्रकाशित:

==============///===========
जगदीश ओझा ; महेन्द्रनगर कञ्चनपुर
मङ्सिर ५गते
लोक साहित्य जनजीवनको वास्तविक ऐना हो, जसमा समाजको भोगाइ, दर्शन, संवेदना र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण जीवन्त रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। सुदूरपश्चिम नेपालको समृद्ध भाषिक तथा सांस्कृतिक धरोहर मानिने डोट्याली लोक साहित्य (विशेषगरी देउडा र ठाडी भाका) मा मानव जीवनका सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक पक्षहरूलाई प्रकृतिसँग जोडेर अत्यन्तै कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।
मानव शरीरलाई अदृश्य रूपमा सञ्चालन गर्ने चेतन तत्व ‘मन’ पूर्वीय वैदिक वाङ्मय, जस्ता महान् सन्तको विचार दर्शनदेखि लिएर स्थानीय लोक साहित्यसम्मको केन्द्रीय विषय हो। लोक जीवनमा मनलाई कहिले बगिरहेको नदीको अदम्य वेगसँग, कहिले स्वच्छन्द उड्ने पन्छीसँग त कहिले लगामबिनाको घोडासँग तुलना गरिएको छ। प्रस्तुत लेखको प्रथम खण्डमा मनसम्बन्धी पूर्वीय दर्शन तथा वैदिक धारणा, द्वितीय खण्डमा डोट्याली लोक जीवनको जगमै बसेर साधना गर्नुभएका खप्तड स्वामीको ‘विचार विज्ञान’, र तृतीय खण्डमा सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक) मार्फत समकालीन डोट्याली स्रष्टा तथा लोकपारखीहरूले साझा गरेका प्रतिनिधि लोकभाका र अभिव्यक्तिहरूलाई आधार मानेर डोट्याली लोक साहित्यमा ‘मन’ को दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक र बिम्बात्मक पक्षको गहन विवेचना गरिएको छ।
=========
#प्रथम खण्ड : मनसम्बन्धी पूर्वीय दर्शन तथा वैदिक धारणा
पूर्वीय दर्शन र वैदिक साहित्यमा मनलाई इन्द्रियहरूको राजा (एकादश इन्द्रिय) तथा बन्धन र मोक्षको मूल कारण मानिएको छ। वैदिक ऋषिमुनिहरूले मनको अद्भुत गति, संकल्पशक्ति र चञ्चलतालाई सूक्ष्म रूपले विश्लेषण गरेका छन्।
१. वैदिक संहितामा मन (यजुर्वेद : शिवसंकल्प सूक्त)
को ३४औँ अध्यायमा रहेको ‘’ ले मनको असीमित गति र सर्वव्यापकतालाई यसरी वर्णन गरेको छ:
“यज्जाग्रतो दूरमुदैति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति।
दूरङ्गमं ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु॥”()
#भावार्थ: जुन दिव्य मन जागेको अवस्थामा टाढा-टाढासम्म पुग्छ र सुतेको अवस्थामा पनि त्यहीँ (आफ्नै स्थानमा) फर्कन्छ, जो टाढासम्म जानेवाला र समस्त इन्द्रियहरूको ज्योति (प्रकाशक) हो, मेरो त्यो मन शुभ संकल्पयुक्त होस्।
२. मनकामना र संकल्प पूर्तिसम्बन्धी वैदिक ऋचा
वैदेन वाङ्मयको सुप्रसिद्ध र अति पवित्र ‘श्री सूक्त’ (महालक्ष्मीको आराधना सूक्त) को १०औँ ऋचाले मानव मनको दृढ इच्छाशक्ति (संकल्प), वाणीको पवित्रता र समृद्धिको सुन्दर समन्वयलाई प्रस्तुत गर्दछ:
“मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः॥१०॥”(ऋग्वेद/श्रीसूक्त)
#भावार्थ: हे महालक्ष्मी! मेरो मनमा रहेका सबै पवित्र कामनाहरू र दृढ संकल्पहरू (आकूति) पुरा होऊन्। मेरो वाणी सधैँ सत्य होस्। मलाई पशुधन र पर्याप्त अन्नको सुख प्राप्त होस् तथा ममा ऐश्वर्य र यश (कीर्ति) सधैँका लागि निवास गरून्।यसैगरी, मा पनि यजमानको मनकामना सिद्धिका लागि प्रार्थना गरिएको छ:
“घृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्व सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः॥”( १.५.५)
#भावार्थ: घृत (आहुति) द्वारा तपाईंको तेज बढोस् र यजमान (श्रद्धालु साधक) का सबै शुभ मनकामनाहरू सत्य र पूर्ण होऊन्।
३. उपनिषद् दर्शनमा मन (कठोपनिषद् र मैत्रायणी उपनिषद्)
#कठोपनिषद् (रथ-रूपक): उपनिषद्ले मानव शरीरलाई रथ, आत्मालाई रथी, बुद्धिलाई सारथी, इन्द्रियहरूलाई घोडा र मनलाई लगाम को रूपमा व्याख्या गरेको छ:”आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥”(कठोपनिषद् १.३.३)
#मैत्रायणी उपनिषद् (बन्धन र मोक्षको कारण):”मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥”(मैत्रायणी उपनिषद् ६.३४)
#भावार्थ: मनुष्यको बन्धन र मोक्षको कारण मन नै हो। विषयवासनामा आसक्त मन बन्धनको कारण बन्छ भने विषयबाट विरक्त मन मोक्षको कारण बन्छ।
४. श्रीमद्भगवद्गीतामा मनको चञ्चलता र निग्रह
श्रीमद्भगवद्गीतामा अर्जुनले मनलाई वायुजस्तै अस्थिर र रोक्न कठिन भएको बताएका छन्:
“चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्ककरम्॥”
#भावार्थ: हे कृष्ण! यो मन अत्यन्त चञ्चल, मथ्ने स्वभावको, बलवान् र दृढ छ। यसलाई वशमा राख्नु म वायुलाई रोक्नुजस्तै अत्यन्त कठिन ठान्दछु। (यसको समाधानमा श्रीकृष्णले ‘अभ्यास’ र ‘वैराग्य’ द्वारा मनलाई वशमा राख्न सकिने बताउनुभएको छ)।
द्वितीय खण्ड : मन र विचारका सन्दर्भमा खप्तड स्वामीको ‘विचार विज्ञान’
#सुदूरपश्चिमको डोटी क्षेत्रमा अवस्थित खप्तड लेकमा ५० वर्षभन्दा बढी समय बिताएर गहन साधना गर्नुभएका आध्यात्मिक गुरु परमहंस स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वती (खप्तड बाबा / खप्तड स्वामी) ले मन र विचारको सम्बन्धमा एक क्रान्तिकारी जीवनदर्शन प्रतिपादन गर्नुभएको छ, जसलाई उहाँले विचार विज्ञान (Science of Thought) भन्नुभएको छ. उहाँका मुख्य विचारहरू यस प्रकार छन्:
#विचार एक सूक्ष्म र शक्तिशाली परमाणु: खप्तड स्वामीका अनुसार विचार केवल मस्तिष्कको काल्पनिक खेल होइन, यो बिजुली वा प्रकाशभन्दा पनि तीव्र गतिमा कुद्ने अत्यन्तै सूक्ष्म र बलवान् परमाणुमय तत्व हो. विचारले मानिसको भाग्य, स्वास्थ्य, धन र बाह्य परिस्थिति निर्माण गर्छ.
#जस्तो विचार, त्यस्तै जीवन’ को सिद्धान्त: खप्तड बाबा भन्नुहुन्छ— “मान्छेले जस्तो सोचविचार गर्छ, ऊ त्यस्तै बन्दछ”‌. हाम्रा आन्तरिक विचारहरू नै बाह्य रूपमा भौतिक परिस्थिति, आरोग्यता वा रोग, र ऐश्वर्य वा दरिद्रताका रूपमा प्रकट हुन्छन्।
#विचारको वाण र प्रतिध्वनि: उहाँको प्रसिद्ध भनाइ छ— “हाम्रो मनमा आउने प्रत्येक विचार वाणसरह हुन्छ। आफूमा भएको शक्ति र तीव्रताअनुसार अरूको हृदयमा असर पारेर त्यो पुनः आफैँतिर फर्की आउँछ”. त्यसैले कसैप्रति नराम्रो सोच्नु आफैँलाई नोक्सान पुर्‍याउनु हो.
#मन र मस्तिष्कको सन्तुलन: मस्तिष्क विचार व्यक्त गर्ने यन्त्र हो र यसलाई सत्वगुणी आहार, प्राणायाम र ध्यानद्वारा बलवान् बनाउन सकिन्छ. नकारात्मक वा कुविचारलाई रोक्नका लागि उहाँले ‘प्रतिपक्ष भावना’ अर्थात् विपरीत शुभ विचारको अभ्यास गर्न र मौन धारण गर्न जोड दिनुभएको छ. उहाँ भन्नुहुन्छ— “कहिल्यै उत्तेजित नहोऊ, यसबाट विचार शक्ति निर्बल र मन्द हुन जान्छ”.
=======
#तृतीय खण्ड : डोट्याली लोक साहित्यमा ‘मन’ को बहुआयामिक विवेचना
वैदिक दर्शन र खप्तड स्वामीको विचार विज्ञानका तिनै गहिरा तत्वहरू डोट्याली लोक साहित्यमा सरल, सरस र प्रकृतिपरक बिम्बका माध्यमबाट अभिव्यक्त भएका छन्।
१. मनको अदम्य वेग र प्रकृतिको तुलना
डोट्याली लोक जीवन प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुनाले लोकगायकहरूले मनको गतिलाई नदीको प्रवाह र वनस्पतिको पुनरुत्थानसँग दाँजेका छन्।
मूल स्रष्टा: जगदीश ओझा
काट्ना काटना पलुइ औँछ बरिखाको बन।
बगन्या पानी थामिइ जान्छ नाइ थामिनो मन।।

▪ विवेचना: बर्खाको जङ्गल जति काटे पनि फेरि पलाएझैँ र बग्ने नदीलाई बाँध बाँधेर थुन्न सकिएझैँ मानव मनका इच्छा र संवेदनालाई कुनै भौतिक अवरोधले रोक्न सक्दैन भन्ने शाश्वत सत्य यहाँ उद्घाटित छ। (यो भाव गीताको “वायोरिव सुदुष्करम्” र खप्तड स्वामीको विचारको अदम्य गतिसँग पूर्ण मेल खान्छ)।
#प्रेम प्रकाश जोशी शास्त्री:”हजुरले लाएको डाको यात सुडीदैन।
बग्न्या पानी थुनी जान्छ मन थुनिदैन।।”
▪ विवेचना: बाह्य शक्ति वा कसैको आवाजले भौतिक प्रवाहलाई रोक्न सके पनि भित्री मनको वेगलाई कसैले थुन्न सक्दैन भन्ने भाव यस हरफमा छ।
# — लेख्छन–
“काट्टा काट्टा पलुइ औन्छ बरिखाका बन जसो
सबैका काँ होलो भन्थ्या एकै का मन जसो।।”
◦ विवेचना: प्रकृतिमा वनस्पतिहरू फरक-फरक भएजस्तै हरेक मानिसको मनको स्वभाव, गहिराइ र संवेदनशीलता एउटै हुँदैन भन्ने मानवीय यथार्थलाई यसले स्पष्ट पारेको छ।
#समीक्षात्मक दृष्टिकोण – संस्कृतिकर्मी कृष्ण दत्त भट्ट लेख्छन-
यो गीतको एक छेउटो/भाकाले प्रकृतिको नियम र मानवीय भावना (विशेषगरी प्रेम र विरह) बीच गहिरो तुलना गरेको छ। नदीको बहाव रोक्न सम्भव भए पनि कसैप्रतिको चाहना र यादलाई रोक्न असम्भव हुने कलात्मक प्रस्तुति डोट्याली भाकाको विशेषता हो।
२. मनको चञ्चलता र असीमित गति
#यजुर्वेदमा मनलाई ‘दूरङ्गमम्’ र खप्तड बाबाले ‘तीव्र तरंग’ भनिएझैँ लोक साहित्यमा मनलाई भौतिक सिमानाले बाँध्न नसकिने चरा र घोडाका रूपमा चित्रण गरिएको छ।
#लक्ष्मी पन्त:”मन् पन्छी उड्‌न्या जात, साणित संसार
न यै कि अन्यारी रात, नै भाडा भन्सार।”
▪ विवेचना: मन एउटा स्वच्छन्द पन्छी हो, जसको उडानका अगाडि यो विशाल संसार पनि साँघुरो लाग्छ। मनको यात्रामा न त अँध्यारो रातको डर हुन्छ, न त कुनै भौगोलिक सिमाना वा भन्सारको अवरोध नै लाग्छ।
#प्रेम दत्त कलौनी:”तोरी तेल सरस्यूँ तेल क्वै तेल डढन्छ
मनको घोडा दौडिरन्छ माग्द्यालै चढन्छ।”
#विवेचना: कठोपनिषद्को रथ-रूपकझैँ मनको वेगलाई घोडाको दौडसँग तुलना गर्दै यसले सामान्य बाटो मात्र होइन, अप्ठ्यारो र उकालो बाटो (माग्द्याल) पनि सहजै पार गर्ने सामर्थ्य राख्छ भन्ने देखाइएको छ।कृष्ण भट्ट:”घास कट्‌न्या गोरु चरउन्या, सकि गयो वन पती ।
जथैइ लायो उथैइ जान्या, मानिसको मन ।।”
३. विरह, व्यथा र मनको गहिराइ
#डोट्याली लोक साहित्यमा विरह र पीडाको अभिव्यक्ति अत्यन्तै मार्मिक हुन्छ। मन दुखेको बेला बाह्य संसारका ठूला शक्तिहरू पनि निरीह बन्छन् भन्ने भाव लोकगीतहरूमा पाइन्छ।
▪ दर्शन नेगी:”स्याल भन्छ राजा मुइ हुँ, बागका बनको।
को हो पैक्या थमाई सक्द्या, बिधौरा मनको ।।”
▪ विवेचना: बाघ बस्ने जङ्गलमा स्यालले आफूलाई राजा ठानेझैँ बाह्य अहङ्कार पाल्न सकिएला, तर विरही वा पीडित (बिधौरा) मनलाई सम्हाल्न र शान्त पार्न सक्ने कोही वीर (पैक्या) हुँदैन।ओम प्रकाश जोशी:”ऐल भोट्या का गयो हो अछाम नुन दिन्या ।
का होलो सागुरो बाटो मनलाई थुन्दिन्या।।”
▪ सरस्वती भट्ट धामी:”मान चाङल मुइ रूजौलो पस्यो तमलइ रूजा
ड्यौडाको छ्यौटो हो यो त बडाइ दिन्या उजा।”
◦ विवेचना: देउडाको खेल र गायनका माध्यमबाट मनका उकुसमुकुस र वेदनाहरू पोख्दा मन हलुका हुने र आपसी सद्भाव तथा आत्मीयता बढ्ने लोक-मनोविज्ञान यसमा झल्किएको छ।
###४. आत्म-नियन्त्रण, नैतिकता र चित्त बुझाउने दर्शन
उपनिषद् र खप्तड स्वामीले विचार शुद्धीकरण र चित्तवृत्ति निरोधमा जोड दिएझैँ, डोट्याली लोक भाकाहरूमा पनि आफ्नै विवेकले मन बुझाउनुपर्ने निष्कर्ष निकालिएको छ।
▪ विरेन्द्र सिंह साउद:”पापि मन बयलि खेल्लो, शरिर छैन उजा
आफ्नै मन आफ्नै तन, आफै चित्त बुजा”
▪ विवेचना: मनले अनेकौँ कल्पना (बयली) खेले पनि शरीरको सीमिततालाई बुझेर व्यक्ति स्वयंले आफ्नो चित्त बुझाउनुपर्छ भन्ने आत्म-नियन्त्रणको सन्देश यसमा छ।तुला राज ओझा:”दुई मुठी बासमती चाङल, पानीमा भिजाए,
आफुइ रोएइ धुरुधुरु, आफैइ मन् बुझाए ।।”
▪ विकास गौतम:”काटेपछि पलाउँछ बर्षायामको बन
बग्ने पानी थमिन्छ थामिदैन मन
सत्यबाटो पछ्याउनु डर नमानिकन
आमा बाबु भन्दा ठूलो संसारमा छैन”
▪ विवेचना: खप्तड बाबाले उत्तम विचार र सदाचारमा जोड दिएझैँ, अनियन्त्रित मनलाई सही मार्गमा हिँडाउन डर नमानी सत्यको बाटो रोज्नुपर्छ र मातापिताप्रतिको सम्मानलाई सर्वोपरि राख्नुपर्छ भन्ने नैतिक शिक्षा यसमा यसरि ब्यक्त गरिएको छ।
▪ खिमानन्द बडु:”सुन साङल मोती हार खानी त खानी हो
फेसबुक जनलेखौं सुच्चौ बानी त बानी हो”
◦ विवेचना: आधुनिक प्रविधि (फेसबुक) को प्रयोगमा पनि मनका भावहरू पोख्दा सभ्य, मर्यादित र पवित्र (सुच्चो) आचरण कायम राख्नुपर्छ भन्ने समसामयिक चेतना यसमा पाइन्छ।

#उपसंहार
निष्कर्षमा, वैदिक वाङ्मयको गहन दार्शनिक चिन्तन, खप्तड स्वामीको वैज्ञानिक ‘’ र डोट्याली लोक साहित्यको सरल अभिव्यक्ति एउटै शाश्वत सत्यमा आकर जोडिन्छन्— मन र विचार असीमित वेगवान् र जीवनका भाग्य विधाता हुन्। वैदिक ऋचाहरूले मनमा शुभ संकल्प र मनकामनाको आह्वान गरेका छन्; खप्तड स्वामीले विचारको परमाणु शक्तिलाई बुझेर शुद्ध र सात्विक चिन्तनद्वारा जीवन रूपान्तरण गर्न सिकाउनुभएको छ; र डोट्याली लोक साहित्यले तिनै दृष्टिकोणलाई नदी, पन्छी, घोडा र बर्खाको वनजस्ता सुन्दर प्राकृतिक बिम्बहरूमार्फत आम सर्वसाधारणको जनजीवनमा उतारेको छ। शास्त्रीय दर्शन, सन्त दर्शन र लोक अनुभवको यो त्रिवेणीले डोट्याली लोक साहित्यको दार्शनिक र वैचारिक उचाइलाई विश्व साहित्यकै स्तरमा प्रतिष्ठित गराएको छ।
#महेन्द्रनगर; कञ्चनपुर

ताजा समाचार

सम्बन्धित समाचार