— जगन्नाथ आत्रेय, महेन्द्रनगर
सुदूरपश्चिमको माटोमा भिजेको संस्कृति केवल कुनै एउटा पर्व, जात्रा वा धार्मिक अनुष्ठानको नाम होइन। यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनपद्धति हो; लोकविश्वास, कृषि सभ्यता, पारिवारिक सम्बन्ध, नारी आस्था, लोकभाषा, देउडा, अठवाली, फाग, माङल र सामुदायिक सद्भावको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। यही समृद्ध सांस्कृतिक परम्पराको सर्वोच्च पर्व हो—गौरा महापर्व।
गौरा हाम्रो आस्था हो, हाम्रो इतिहास हो, हाम्रो लोकस्मृति हो र हाम्रो पहिचान हो। त्यसैले गौरा महापर्व सुदूरको शान मात्र होइन, सुदूरको सांस्कृतिक आत्मा पनि हो।
धार्मिक आस्था र गौरा व्रत
गौरा पर्वको धार्मिक आधार भगवान् शिव र देवी पार्वतीसँग जोडिएको पाइन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले महादेवलाई पति प्राप्त गर्ने अभिलाषाले कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। बालुवाको शिवलिङ्ग निर्माण गरी दीर्घ तपस्या गरेपछि उनले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास छ। यही आस्था र स्मृतिसँग जोडिएर गौरा व्रत तथा पूजाको परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।
गौरा पर्वमा देवी गौरालाई पार्वतीका रूपमा र महेश्वरलाई शिवका रूपमा स्मरण गर्दै पूजा–आराधना गरिन्छ। व्रत, पूजाअनुष्ठान र विभिन्न संस्कारमार्फत् परिवारको सुख–शान्ति, स्वास्थ्य, सौभाग्य, समृद्धि तथा सामाजिक मंगलको कामना गरिन्छ।
तर गौरा पर्वको विशेषता केवल यसको पौराणिक कथामा मात्र सीमित छैन। यसले सुदूरपश्चिमको स्थानीय धार्मिक चेतना र लोकजीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ। यहाँ धर्म शास्त्रमा मात्र होइन, गीतमा, भाषामा, संस्कारमा, कृषि कर्ममा र सामूहिक जीवनमा पनि बाँचिरहेको छ।
दुर्वाष्टमी व्रत र दुब्धागोको सांस्कृतिक अर्थ
गौरापर्वअन्तर्गत पर्ने दुर्वाष्टमी व्रतलाई कतिपय परम्परामा महिलाको उपाकर्मका रूपमा पनि बुझ्ने गरिन्छ। यस अवसरमा कण्ठीसूत्र अर्थात् दुब्धागो धारण गर्ने परम्परा रहेको छ। धार्मिक परम्पराअनुसार श्रावणी उपाकर्म सम्पन्न गरेपछि मात्र यस्तो संस्कार अघि बढाउने मान्यता पाइन्छ।
यज्ञसूत्र अर्थात् जनैको संस्कारलाई अलग राखेर कण्ठीसूत्र वा दुब्धागो धारण गर्ने परम्परालाई बुझ्नु आवश्यक छ। लोकपरम्परामा गौरा स्वयंले दुब्धागो धारण गरेको र त्यसै परम्परामा श्रीविद्याकी प्रथम गुरु ब्रह्मवादिनी लोपामुद्राले समेत धारण गरेको धार्मिक–पौराणिक मान्यता उल्लेख पाइन्छ।
यसरी हेर्दा दुब्धागो केवल धागो होइन; यो व्रत, संकल्प, आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। पुस्तौँदेखि महिलाले यसलाई आफ्नो धार्मिक तथा पारिवारिक मंगलसँग जोडेर ग्रहण गर्दै आएका छन्।
बिरुडा : गौरा पर्वको मंगलारम्भ
गौरा पर्वको पहिलो दिन अर्थात् बिरुडा पञ्चमी विशेष महत्त्वको दिन हो। यस दिन पाँच प्रकारका गेडागुडी संकलन गरी विधिपूर्वक भिजाउने परम्परा छ। सामान्यतः गहत, गहुँ, केराउ, मास र गुराँस आदि पाँचथरी गेडागुडीलाई बिरुडा भनिन्छ।
पवित्र भाँडामा यी गेडागुडीलाई एकत्रित गरी मांगलिक पूजाआजा तथा कर्मकाण्डका साथ व्रतालु महिलाहरूले भिजाउने गर्छन्। कतिपय स्थानमा यस अवसरमा फाग, माङल तथा अन्य परम्परागत लोकभाका गाइन्छन्।
बिरुडा केवल पूजा सामग्री होइन। यसमा हाम्रो कृषि सभ्यताको सुगन्ध छ। माटो, बीउ, अन्न, श्रम र जीवनबीचको सम्बन्ध यसको प्रतीकात्मक तहमा भेटिन्छ। अन्नलाई पवित्र मानेर देवीलाई अर्पण गर्नु आफैँमा कृषि–आधारित समाजको प्रकृति र जीवनप्रतिको सम्मान हो।
बिरुडादेखि मुण्डो पूजासम्म
गौरा पर्वका विभिन्न चरणमा बिरुडाको प्रयोग विशेष अर्थपूर्ण हुन्छ। बिरुडालाई प्रसाद तथा अक्षताका रूपमा प्रयोग गर्ने, पूजा गर्ने र पछि परिवारका सदस्य तथा आफन्तलाई आशीर्वादस्वरूप लगाइदिने परम्परा छ।
विशेषगरी ज्येष्ठ–कनिष्ठ सबैको मुण्डो पूजा गर्ने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्ध, सम्मान र आशीर्वादको संस्कारलाई जीवन्त बनाएको छ। उमेर, पद वा आर्थिक हैसियतभन्दा माथि उठेर परिवारका सदस्यहरूबीच आत्मीयता कायम गर्ने यो संस्कार नेपाली समाजको सामुदायिक चरित्रको सुन्दर उदाहरण हो।
गौरा पर्वमा पूजा केवल देवीको मात्र हुँदैन; त्यसले मानिस–मानिसबीचको सम्बन्धलाई पनि पुनःस्थापित गर्छ। रिस, असमझदारी र दूरीलाई बिर्सेर भेटघाट गर्ने, आशीर्वाद लिने–दिने र सामूहिक रूपमा उत्सव मनाउने अवसरका रूपमा पनि गौरा विकसित भएको छ।
लोकभाषा, फाग, माङल, अठवाली र देउडा
गौरा पर्वको सबैभन्दा जीवन्त पक्षमध्ये एउटा हो—लोकभाषा र लोकसंगीत।
गौराका अवसरमा गाइने फाग, माङल, अठवाली तथा देउडामा केवल मनोरञ्जन छैन। त्यहाँ इतिहास छ, प्रेम छ, पीडा छ, व्यङ्ग्य छ, सामाजिक चेतना छ, प्रकृतिको चित्रण छ र जीवनका अनुभवहरू छन्।
देउडाको घेरामा उभिएको समाजले आफ्नै कथा आफैँ सुनाउँछ। पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान, लोकभाका र भाषिक सम्पदा यसै माध्यमबाट नयाँ पुस्तासम्म पुगेका छन्।
यस अर्थमा देउडा केवल गीत वा नृत्य होइन; यो सुदूरपश्चिमको मौखिक इतिहासको एउटा जीवित अभिलेख हो।
तर यही क्षेत्रमा आज सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि देखिन्छ। नयाँ पुस्तामा स्थानीय लोकभाषाको प्रयोग घट्दै जानु, मौलिक भाकाको स्थानमा बाह्य मनोरञ्जन हाबी हुनु र परम्परागत विधिको ज्ञान क्रमशः हराउँदै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
गौरा र नारी शक्ति
गौरा पर्वको केन्द्रमा नारी आस्था विशेष रूपमा देखिन्छ। व्रत, पूजा, बिरुडा भिजाउनेदेखि विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानसम्म महिलाको सक्रिय सहभागिता रहन्छ।
यसलाई केवल धार्मिक कर्तव्यका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। इतिहासको लामो कालखण्डमा महिलाले आफ्नो समुदायको सांस्कृतिक स्मृति जोगाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। धेरै संस्कार, गीत, कथा, भाका र पूजा विधि हजुरआमा–आमा–छोरी हुँदै पुस्तान्तरण हुनु यसको प्रमाण हो।
त्यसैले गौरा संरक्षणको अर्थ महिलाको सांस्कृतिक भूमिकाको सम्मान र अभिलेखीकरण पनि हो।
गौरा : परिवार र समाज जोड्ने पर्व
आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई व्यस्त बनाएको छ। परिवारका सदस्यहरू रोजगारी, शिक्षा र अवसरका कारण देश–विदेशमा छरिएका छन्। यस्तो अवस्थामा गौरा घर फर्किने, आफन्त भेट्ने र सामाजिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि बनेको छ।
गौरा आउँदा गाउँको बाटोमा चहलपहल बढ्छ। टाढा रहेका आफन्त फर्किन्छन्। घरआँगनमा मंगलध्वनि सुनिन्छ। पूजाआजा हुन्छ। बिरुडा भिजाइन्छ। फाग र माङल गुञ्जिन्छन्। अनि देउडाको घेरामा पुस्तौँदेखि नदेखिएका मानिसहरू पनि आत्मीयताका साथ भेटिन्छन्।
यसरी गौरा परिवार जोड्ने, समाज जोड्ने र पुस्ताबीच सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने पर्व हो।
परम्परा जोगाउने कि केवल उत्सव मनाउने ?
आज गौरा पहिलेभन्दा भव्य रूपमा मनाउन थालिएको छ। कार्यक्रम बढेका छन्। सार्वजनिक बिदा र औपचारिक समारोहले यसको दृश्यता बढाएको छ। सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालले पनि गौरालाई व्यापक बनाएका छन्।
तर एउटा गम्भीर प्रश्न यहाँ उभिन्छ—
के गौरा भव्य हुँदै जाँदा यसको मौलिकता पनि सुरक्षित हुँदै गएको छ?
गौरा संरक्षणका नाममा केवल शुभकामना सन्देश, औपचारिक कार्यक्रम र मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुति मात्र पर्याप्त हुँदैन। यदि पूजा विधि हराउँदै गयो, मौलिक फाग र माङल हराए, अठवालीको अर्थ नयाँ पुस्ताले बुझेन, स्थानीय भाषा विस्थापित भयो र देउडा केवल मञ्चीय प्रदर्शनमा सीमित भयो भने बाहिरी चमक बाँकी रहला, तर संस्कृतिको आत्मा कमजोर हुँदै जानेछ।
त्यसैले हाम्रो प्राथमिकता उत्सवको विस्तारभन्दा संस्कृतिको गहिराइ संरक्षण हुनुपर्छ।
संरक्षणका लागि अब के गर्ने ?
गौरा संरक्षणलाई संस्थागत र दीर्घकालीन अभियानका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।
सबैभन्दा पहिले गौरासँग सम्बन्धित मौखिक इतिहास, पूजा विधि, अठवाली, फाग, माङल, देउडा, लोककथा, लोकभाषा र स्थानीय परम्परा व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ।
वृद्ध पुस्तासँग रहेको ज्ञान हराउनुअघि त्यसलाई संकलन गर्नुपर्छ। उनीहरूका अनुभव, गीत, कथा र संस्कारलाई अडियो–भिडियो तथा लिखित रूपमा सुरक्षित गर्दै डिजिटल सांस्कृतिक अभिलेख निर्माण गर्न सकिन्छ।
विद्यालयमा स्थानीय पाठ्यक्रममार्फत् स्थानीय पर्व र संस्कृतिको तथ्यपरक अध्ययन गराउन सकिन्छ। बालबालिकालाई गौरा मनाउन मात्र होइन, गौराको अर्थ बुझ्न सिकाउनुपर्छ।
स्थानीय तह, सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार, विद्यालय, समुदाय, सांस्कृतिक संस्था, अनुसन्धानकर्ता र सञ्चारमाध्यमबीच सहकार्य आवश्यक छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, जात्रा–पर्वको सञ्चालन, अभिलेख र संरक्षणलाई सम्बन्धित सरकारी निकायको नियमित कार्यक्षेत्रसँग जोड्नुपर्छ।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा—युवालाई संस्कृतिको दर्शक होइन, संवाहक बनाउनुपर्छ।
पर्यटन र गौरा : अवसरसँगै सावधानी
गौरा पर्वलाई पर्यटनसँग जोडेर सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचान राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउन सकिन्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्र, हस्तकला, लोकसंगीत र सांस्कृतिक गतिविधिलाई पनि अवसर दिन सक्छ।
तर पर्यटन प्रवर्द्धनका नाममा गौरालाई केवल मनोरञ्जनात्मक प्रदर्शनमा परिणत गर्नु हुँदैन। संस्कृति समुदायको जीवनबाट जन्मिएको हुन्छ। त्यसैले यसको संरक्षण र प्रस्तुतीकरणको केन्द्रमा समुदाय, आस्था र मौलिकता रहनुपर्छ।
पर्यटक आकर्षित गर्न संस्कृति परिवर्तन गर्ने होइन; संस्कृतिको वास्तविक स्वरूपलाई सम्मानपूर्वक संसारसामु चिनाउने हो।
नयाँ पुस्तालाई जोड्ने जिम्मेवारी
कुनै पनि संस्कृति केवल विगतको गौरवमा टिकेर जीवित रहन सक्दैन। नयाँ पुस्ताले त्यसलाई बुझ्नुपर्छ, अपनाउनुपर्छ र समयअनुकूल रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।
त्यसैले हामीले युवालाई दोष दिने होइन, उनीहरूलाई सहभागी गराउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। विद्यालयमा गौरा सम्बन्धी अध्ययन, स्थानीय कलाकारसँग अन्तरक्रिया, देउडा तथा लोकभाका प्रशिक्षण, मौलिक पूजा विधिको जानकारी र डिजिटल अभिलेख निर्माणमा युवाको सहभागिता बढाउन सकिन्छ।
परम्परा जस्ताको तस्तै थन्क्याएर जोगिँदैन; पुस्तान्तरण गरेर जोगिन्छ।
गौराको वास्तविक शान
गौराको शान यसको भव्यतामा मात्र छैन। यसको वास्तविक शान त त्यहाँ छ जहाँ एउटी आमा आफ्नी छोरीलाई बिरुडा भिजाउने विधि सिकाउँछिन्; जहाँ हजुरआमाले नातिनीलाई अठवालीको अर्थ सुनाउँछिन्; जहाँ परिवारका ज्येष्ठबाट कनिष्ठले आशीर्वाद लिन्छ; जहाँ देउडाको घेरामा अपरिचित पनि आत्मीय बन्छ; जहाँ स्थानीय भाषामा जीवनका कथा गाइन्छन्; जहाँ धर्म र लोकजीवन एउटै सांस्कृतिक धारामा मिसिन्छन्।
गौरा त्यसैले केवल सुदूरपश्चिमको चाड होइन—सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक सभ्यता हो।
बिरुडादेखि दुर्वाष्टमीसम्म, पूजादेखि प्रसादसम्म, फागदेखि माङलसम्म, अठवालीदेखि देउडासम्म—गौराका प्रत्येक पक्षले हाम्रो सामूहिक स्मृतिको एउटा पाना बोकेको छ।
निष्कर्ष
आज आवश्यकता गौरालाई केवल भव्य रूपमा मनाउनु होइन; यसको मौलिकता बुझेर संरक्षण गर्नु हो।
गौराको धार्मिक आस्था सुरक्षित रहोस्।
गौराको मौलिक पूजा विधि सुरक्षित रहोस्।
बिरुडाको परम्परा सुरक्षित रहोस्।
अठवाली र फागका स्वरहरू पुस्तौँसम्म गुञ्जिरहून्।
देउडाको घेरा कहिल्यै नटुटोस्।
सुदूरपश्चिमको लोकभाषा पुस्तौँसम्म जीवित रहोस्।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—गौराले परिवार जोडिरहोस्, समाज जोडिरहोस् र पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध अझ बलियो बनाइरहोस्।
गौरा जोगाउनु भनेको एउटा पर्व जोगाउनु मात्र होइन; सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक स्मृति, लोकज्ञान, भाषा, परम्परा र पहिचान जोगाउनु हो।
त्यसैले आज बिरुडा भिजाउँदै गर्दा हामीले एउटा संकल्प पनि गरौँ—
गौरालाई केवल मनाउने छैनौँ, बुझ्नेछौँ।
केवल पूजा गर्ने छैनौँ, यसको परम्परा जोगाउनेछौँ।
केवल देउडा सुन्ने छैनौँ, यसको इतिहास पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नेछौँ।
केवल आफ्नो पुस्ताका लागि होइन, भावी पुस्ताका लागि पनि गौरा सुरक्षित राख्नेछौँ।
जय गौरामहेश्वर !
गौरा महापर्वको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !