कञ्चनपुर साउन २७ गते
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
श्रावण २० गते केदारनाथ पराजुली (६८) र तिलकुमारी पराजुली (६३) ले सुनकोशी नदीमा हाम फालेर जीवन अन्त्य गरेको घटनाले नेपाली समाजलाई गहिरो स्तब्ध बनाएको छ। यो केवल दुई व्यक्तिको दुःखद अन्त्य होइन; यसले हाम्रो सामाजिक संरचना, पारिवारिक सम्बन्ध, राज्यको उत्तरदायित्व र ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको दृष्टिकोणमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।
कुनै पनि मानिसले जीवन त्याग्ने निर्णय सहज रूपमा गर्दैन। विशेषतः जीवनका छ दशकभन्दा बढी समय बिताएका व्यक्तिहरूले, अनेक संघर्ष पार गर्दै, अन्तिम चरणमा पुगेर यस्तो बाटो रोज्नु आफैँमा एउटा मौन चित्कार हो। त्यो चित्कार कसले सुन्ने? परिवारले, समाजले कि राज्यले? यही प्रश्न आज सबैभन्दा महत्वपूर्ण बनेको छ।
ज्येष्ठ नागरिकलाई केवल दीर्घायु हुनु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई सम्मान, आत्मीयता, सुरक्षा, उपचार, मानसिक सान्त्वना र जीवनको अर्थ पनि आवश्यक हुन्छ। शरीर वृद्ध हुन्छ, तर अपमान, उपेक्षा र एक्लोपनको पीडा अझ तीव्र हुन्छ। धेरै ज्येष्ठ नागरिक सन्तान हुँदाहुँदै पनि एक्लोपनमा बाँच्छन्। कतिपयसँग आर्थिक अभाव हुन्छ, कतिपयसँग भावनात्मक सहारा हुँदैन। अझ कतिपय उपचारको खर्च धान्न नसकेर रोगभन्दा निराशासँग लडिरहेका हुन्छन्।
यदि कुनै परिवारले उपचारको खर्च धान्न सकेन भने त्यो केवल परिवारको असफलता मात्र होइन; त्यो राज्यको सामाजिक सुरक्षा प्रणालीको पनि परीक्षा हो। संविधानले समाजवाद उन्मुख राज्यको परिकल्पना गरेको छ। ज्येष्ठ नागरिक, अशक्त, असहाय र विपन्न नागरिकको संरक्षण राज्यको दायित्व हो। तर व्यवहारमा उपचार नपाएर, मानसिक सहारा नपाएर वा सामाजिक बेवास्ताका कारण नागरिकले जीवनप्रति नै आशा गुमाउने अवस्था आउँछ भने त्यो नीति र कार्यान्वयनबीचको ठूलो खाडल हो।
घटना भएपछि शव खोज्न राज्य संयन्त्र सक्रिय हुन्छ। आफन्त क्रियाकर्म गर्छन्। समाचार बन्छ। केही दिन सामाजिक सञ्जालमा सहानुभूति व्यक्त हुन्छ। त्यसपछि सबै मौन हुन्छन्। तर एउटा गम्भीर प्रश्न भने अनुत्तरित रहन्छ—यी नागरिक जीवित हुँदा उनीहरूको पीडा कसले सुनेको थियो?
मृत्युको अनुसन्धान आवश्यक छ। घटनाको कानुनी प्रक्रिया पनि आवश्यक छ। तर अनुसन्धान त्यतिमै सीमित हुनु हुँदैन कि “यो सामूहिक आत्महत्या थियो” भनेर मुद्दा बन्द गरियोस्। अनुसन्धानले यो पनि खोज्नुपर्छ—उनीहरू कुन परिस्थितिबाट गुज्रिरहेका थिए? स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था, सामाजिक सम्बन्ध, मानसिक अवस्था र उपलब्ध सहयोगका संरचनाहरू कति प्रभावकारी थिए? यस्ता प्रश्नको उत्तर नखोजी फाइल बन्द गर्नु भनेको समस्याको जरा छोप्नु मात्र हो।
नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी कानुन छन्। सामाजिक सुरक्षा भत्ता छ। नीतिहरू पनि छन्। तर कानुन कागजमा हुनु र व्यवहारमा कार्यान्वयन हुनु फरक कुरा हो। गाउँदेखि शहरसम्म ज्येष्ठ नागरिकका लागि मानसिक स्वास्थ्य सेवा, परामर्श, घरमै पुग्ने स्वास्थ्य सेवा, आकस्मिक उपचार सहायता, सामाजिक हेरचाह र समुदायमा आधारित सहयोग प्रणाली अझै कमजोर छन्।
यस घटनाले अर्को यथार्थ पनि उजागर गरेको छ—हामीले विकासलाई सडक, पुल र भवनमा मापन गर्यौँ, तर मानवीय सम्बन्धको क्षयलाई बेवास्ता गर्यौँ। वृद्धाश्रम बढिरहेका छन्, तर घरभित्रको आत्मीयता घटिरहेको छ। प्रविधिले सम्पर्क बढाएको छ, तर संवाद घटाएको छ। आर्थिक वृद्धिको चर्चा धेरै छ, तर ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानित जीवनको चर्चा कम छ।
यस घटनाको दोष कुनै एक व्यक्ति, परिवार वा संस्थामाथि थोपर्नु न्यायोचित हुँदैन। जब यस्ता घटना दोहोरिन थाल्छन्, तब यो व्यक्तिगतभन्दा पनि संरचनागत समस्याको संकेत बन्छ। परिवार, समाज, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य प्रणाली र संघीय सरकार—सबैले आ-आफ्नो जिम्मेवारीको समीक्षा गर्नुपर्छ।
अब आवश्यक कुरा शोक व्यक्त गर्नु मात्र होइन, सुधारको अभियान सुरु गर्नु हो। प्रत्येक स्थानीय तहमा ज्येष्ठ नागरिक सहायता केन्द्र स्थापना हुनुपर्छ। मानसिक स्वास्थ्य सेवा सहज र निःशुल्क बनाइनुपर्छ। दीर्घरोगी र असहाय ज्येष्ठ नागरिकका लागि उपचार कोष प्रभावकारी हुनुपर्छ। समुदायस्तरमा नियमित भेटघाट, परामर्श र सामाजिक निगरानीको व्यवस्था हुनुपर्छ। परिवारमा पुस्ताबीच संवाद र जिम्मेवारीको संस्कार पुनर्जीवित गरिनुपर्छ।
सुनकोशीले दुई जीवन बगायो। तर त्यससँगै हाम्रो संवेदनशीलता पनि बग्न दिनु हुँदैन। यदि यो घटनाबाट समाज र राज्यले कुनै पाठ सिकेन भने भोलि अर्को सुनकोशीले फेरि कसैको जीवन बगाउनेछ। अनि हामी फेरि शव खोज्नेछौँ, श्रद्धाञ्जली दिनेछौँ र केही दिनपछि सबै बिर्सिनेछौँ।
केदारनाथ पराजुली र तिलकुमारी पराजुलीको दुःखद अन्त्यलाई केवल एउटा समाचारका रूपमा होइन, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानित, सुरक्षित र आशावादी जीवन सुनिश्चित गर्ने राष्ट्रिय आत्मपरीक्षणका रूपमा लिन सक्यौँ भने मात्र उनीहरूको मृत्युबाट समाजले अर्थपूर्ण पाठ सिकेको मानिनेछ। अन्यथा सुनकोशीको त्यो जलसमाधि हाम्रो सामूहिक संवेदनहीनताको ऐना बनेर इतिहासमा अंकित रहनेछ।
#उपसंहार : मृत्युको पनि मूल्य फरक–फरक हुँदो रहेछ
केदारनाथ पराजुली र तिलकुमारी पराजुलीको दुःखद अन्त्यले एउटा अत्यन्तै कटु यथार्थ उजागर गरेको छ—यस समाजमा मान्छे–पिच्छे मृत्युको मूल्य पनि फरक–फरक हुँदो रहेछ। कसैको मृत्यु राष्ट्रिय बहस बन्छ, राज्यका सबै संयन्त्र दौडिन्छन्, श्रद्धाञ्जलीका ओइरो लाग्छन्। तर कतिपय नागरिकको मृत्यु केही दिनको समाचार बनेर हराउँछ। उनीहरू बाँचेका बेला कसैले आँसु पुछ्दैन; मरेपछि भने लास खोज्न भीड लाग्छ।
यही विडम्बना हो—बाँचुन्जेल औषधि, सहारा, आत्मीयता र सम्मान दिन नसक्ने समाज मृत्यु भएपछि फूल चढाउन अग्रसर हुन्छ। जीउँदो मानिसको पीडा सुन्न नसक्ने राज्य मृत शरीरको खोजीमा स्रोत र शक्ति खर्च गर्छ। यसले हाम्रो संवेदनशीलता कता हराउँदै गएको छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।
हामीले यस घटनालाई केवल “सामूहिक आत्महत्या” भनेर एउटा फाइल बन्द गर्ने विषय बनायौँ भने इतिहासले हामीलाई कहिल्यै क्षमा गर्ने छैन। बरु यो घटना राज्यका सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको दायित्व, परिवारको नैतिक जिम्मेवारी र हाम्रो सामूहिक मानवीय चेतनाको पुनर्मूल्याङ्कन गर्ने अवसर बन्नुपर्छ। कुनै पनि ज्येष्ठ नागरिकले आफ्नो अन्तिम विकल्प मृत्यु होइन, सम्मानपूर्वक बाँच्ने आशा देख्न पाउनुपर्छ।
आज सुनकोशीले दुईवटा शरीर बगाएको छैन; यसले हाम्रो समाजको संवेदनशीलताको एउटा अंश पनि बगाएको छ। यदि अब पनि हामी नजाग्ने हो भने भोलि अर्को सुनकोशी, अर्को कर्णाली, अर्को कोशी वा अर्को त्रिशूलीले यस्तै मौन चित्कारहरू बगाइरहनेछन्।
सुनकोशीको शीतल तर निर्मम जलमा आफ्नो जीवन विसर्जन गर्नुभएका आदरणीय केदारनाथ पराजुली र तिलकुमारी पराजुलीप्रति हार्दिक भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।
तपाईंहरूको जीवनको अन्तिम निर्णयलाई कसैले अनुकरण गर्नुपर्ने बाटोका रूपमा होइन, हाम्रो समाज र राज्यका कमजोरीहरूलाई ऐनाजस्तै देखाइदिएको एउटा अन्तिम मौन प्रश्नका रूपमा इतिहासले सम्झिरहोस्।
ईश्वरले दिवंगत आत्माहरूलाई चिरशान्ति प्रदान गरून्। शोकसन्तप्त परिवारजन, आफन्त तथा शुभेच्छुकहरूमा धैर्य धारण गर्ने शक्ति प्राप्त होस्।
यदि तपाईंहरूको दुःखले हाम्रो समाजलाई अझ मानवीय बनायो, राज्यलाई अझ जिम्मेवार बनायो, र कुनै अर्को ज्येष्ठ नागरिकलाई निराशाको किनाराबाट फर्काउन प्रेरणा दियो भने त्यो नै तपाईंहरूप्रतिको सबैभन्दा ठूलो श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
भावपूर्ण श्रद्धासुमन!
– जगन्नाथ आत्रेय
महेन्द्रनगर