कञ्चनपुर भाद्र ६ गते
÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷
जीवनका लागि सिद्धान्त कि सिद्धान्तका लागि जीवन?
#जगन्नाथ_आत्रेय_महेन्द्रनगर
=====================
समाज परिवर्तनको कुरा गर्दा हामी प्रायः सिद्धान्त, विचार, दर्शन, आदर्श र प्रतिबद्धताका ठूला–ठूला शब्द उच्चारण गर्छौँ। सिद्धान्त आवश्यक छ; सिद्धान्तविनाको समाज दिशाहीन हुन्छ। तर समस्या त्यतिबेला जन्मिन्छ, जब सिद्धान्त जीवनलाई मार्गदर्शन गर्ने साधन नभएर जीवनमाथि शासन गर्ने कठोर साँघुरो चौघेरा बन्छ। केही मानिसको सम्पूर्ण धङधङी सिद्धान्तमा अडिएको देखिन्छ—व्यवहारमा त्यसको अर्थ के हुन्छ, मानिसको वास्तविक जीवनमा त्यसले कस्तो परिणाम दिन्छ र समय तथा परिस्थितिले त्यसलाई कसरी परिमार्जन गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न गौण बन्न पुग्छ।
वास्तवमा सिद्धान्त जीवनबाट जन्मिनुपर्छ र फेरि जीवनलाई नै सम्बोधन गर्नुपर्छ। जीवन सिद्धान्तका लागि होइन, सिद्धान्त जीवनका लागि हो। मानिसको दुःख, आवश्यकता, स्वतन्त्रता, सम्मान, न्याय र सामाजिक यथार्थलाई नछुने सिद्धान्त अन्ततः कागजको अक्षर वा नाराको धङधङी मात्र बन्न पुग्छ।
#सिद्धान्त साधन हो, साध्य होइन
सिद्धान्तले मानिसलाई दिशा दिन्छ, तर मानिस स्वयं सिद्धान्तको दास बन्नु हुँदैन। नदीलाई किनारा चाहिन्छ, तर किनाराले नदीलाई रोक्न होइन, उसको प्रवाहलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ। त्यस्तै सिद्धान्तले जीवनलाई अनुशासित र अर्थपूर्ण बनाउनुपर्छ; जीवनको स्वाभाविक गतिलाई नै बन्दी बनाउनु हुँदैन।
समाज परिवर्तनका हरेक विचारमा कुनै न कुनै ऐतिहासिक आवश्यकता हुन्छ। कुनै समयको संघर्ष, असमानता, शोषण, अन्याय वा सामाजिक परिस्थितिले एउटा सिद्धान्तलाई जन्म दिन सक्छ। तर समय बदलिन्छ, परिस्थिति बदलिन्छ, मानिसका आवश्यकता बदलिन्छन्। हिजो प्रभावकारी रहेको सूत्र आज जस्ताको तस्तै लागू नहुन सक्छ।
त्यसैले सिद्धान्तलाई जोगाउने सबैभन्दा राम्रो उपाय त्यसलाई जड बनाउनु होइन, जीवन्त बनाउनु हो।
जड सिद्धान्तले अनुयायी त उत्पादन गर्न सक्छ, तर सिर्जनशील नागरिक उत्पादन गर्न सक्दैन। प्रश्न गर्न नसक्ने मानिस विचारधाराको अनुयायी हुन सक्छ, तर परिवर्तनको वाहक बन्न सक्दैन।
‘#सिद्धान्तका गेड़ा’ र व्यवहारको संकट
सिद्धान्तका गेड़ा बुकाउनु भनेको सिद्धान्तका शब्द, उद्धरण, नारा र सूत्रलाई आफ्नो चेतनाको अन्तिम सत्य ठान्नु हो। यस्तो प्रवृत्तिमा मानिसले जीवनलाई सिद्धान्तको आँखाबाट मात्र हेर्न थाल्छ। वास्तविकता उसको विचारसँग मेल खाएन भने वास्तविकतालाई गलत ठहरिन्छ, सिद्धान्तलाई होइन।
यहीँबाट सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरी सुरु हुन्छ।
कसैले समानताको सिद्धान्तको कुरा गर्छ, तर आफ्नै व्यवहारमा मानिसलाई तह–तहमा विभाजन गर्छ। कसैले नैतिकताको प्रवचन दिन्छ, तर निजी स्वार्थमा नैतिकता बिर्सन्छ। कसैले श्रम र जनजीवनको पक्षमा भाषण गर्छ, तर श्रम गर्ने मानिसको सम्मान गर्न सक्दैन। कसैले परिवर्तनको नारा लगाउँछ, तर आफ्नै सोच परिवर्तन गर्न तयार हुँदैन।
यसरी सिद्धान्त मुखमा रहन्छ र व्यवहार अर्कै दिशामा हिँड्छ।
त्यसैले सिद्धान्तको परीक्षा भाषणमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ। मानिसले के भन्छ भन्दा उसले के गर्छ भन्ने कुरा बढी निर्णायक हुन्छ।
#भुत्ते व्यवहारले सिद्धान्त पनि जोगिँदैन
सिद्धान्त मात्र भएर समाज चल्दैन; व्यवहार पनि चाहिन्छ। तर व्यवहार सिद्धान्तविहीन भयो भने त्यो स्वार्थ, अवसरवाद र अराजकतामा परिणत हुन सक्छ। अर्कोतर्फ सिद्धान्त भए पनि व्यवहार भुत्ते भयो भने त्यो केवल पुस्तकालयमा थन्किएको विचार बन्छ।
भुत्ते व्यवहारले न त जीवन चल्छ, न सिद्धान्त जोगिन्छ।
जीवनमा निर्णय गर्नुपर्छ, परिस्थितिअनुसार प्राथमिकता निर्धारण गर्नुपर्छ, मानवीय संवेदना बुझ्नुपर्छ, गल्ती स्वीकार गर्नुपर्छ र आवश्यक पर्दा आफ्नै मान्यतालाई पुनः परीक्षण गर्नुपर्छ। यी सबै व्यवहारका पक्ष हुन्।
सिद्धान्तले ‘के हुनुपर्छ’ भन्छ; व्यवहारले ‘कसरी गर्ने’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ।
दुवैबीच सम्बन्ध टुट्यो भने सिद्धान्त आदर्शको निर्जीव मूर्ति बन्छ र व्यवहार दिशाहीन दौड।
#जीवन_बदलिँदा सिद्धान्तको व्याख्या पनि बदलिनुपर्छ
सिद्धान्तलाई समयानुकूल व्याख्या गर्नु सिद्धान्तप्रतिको विश्वासघात होइन। बरु त्यसको जीवन्तता कायम राख्ने प्रक्रिया हो।
उदाहरणका लागि, कुनै विचारले न्यायको कुरा गर्छ भने न्यायको अर्थ केवल पुरानो परिभाषामा खोजेर पुग्दैन। आजको समाजमा शिक्षा, प्रविधि, रोजगारी, लैङ्गिक समानता, सामाजिक समावेशिता, वातावरण, डिजिटल स्वतन्त्रता र मानवीय मर्यादाका नयाँ प्रश्नहरू छन्। सिद्धान्तले यी प्रश्नसँग संवाद गर्न सक्नुपर्छ।
यदि कुनै विचारले नयाँ यथार्थसँग संवाद गर्न सक्दैन भने समस्या जीवनमा होइन, विचारको व्याख्यामा खोजिनुपर्छ।
समयसँग संवाद गर्न नसक्ने सिद्धान्त अन्ततः संग्रहालयको वस्तु बन्न सक्छ।
सिद्धान्तभन्दा ठूलो मान्छे
हामीले एउटा आधारभूत कुरा बिर्सनु हुँदैन—सिद्धान्त मानिसले बनाएको हो; मानिस सिद्धान्तले बनाएको होइन।
मानिसको जीवन, पीडा, स्वतन्त्रता, सम्मान र अस्तित्वभन्दा माथि कुनै पनि अमूर्त सूत्रलाई राख्नु खतरनाक हुन्छ। कुनै सिद्धान्तले मानिसको दुःख बुझ्न सकेन भने त्यो सिद्धान्तको पुनर्विचार आवश्यक हुन्छ।
विचार मानिसका लागि हो। संस्था मानिसका लागि हो। राजनीति मानिसका लागि हो। अर्थतन्त्र मानिसका लागि हो। शिक्षा मानिसका लागि हो। अन्ततः समाज पनि मानिसको जीवनलाई राम्रो बनाउनकै लागि हो।
यदि साधन नै साध्यभन्दा ठूलो भयो भने व्यवस्था मानिसमाथि भारी बन्न थाल्छ।
#सिद्धान्त र व्यवहारको मिलन नै चरित्र हो
कुनै मानिसको वास्तविक वैचारिक परिचय उसले कति सिद्धान्त पढेको छ भन्नेबाट मात्र हुँदैन। उसले ती सिद्धान्तलाई आफ्नो जीवनमा कति उतारेको छ भन्नेबाट हुन्छ।
सत्यको कुरा गर्नेले सत्य बोल्न सक्नुपर्छ। समानताको कुरा गर्नेले व्यवहारमा समानता देखाउन सक्नुपर्छ। श्रमको सम्मान गर्नेले श्रमिकलाई सम्मान गर्न सक्नुपर्छ। मानवताको कुरा गर्नेले कमजोर मानिसको पीडा बुझ्न सक्नुपर्छ।
यहीँ विचार चरित्रमा रूपान्तरण हुन्छ।
विचार मुखमा र व्यवहार विपरीत दिशामा छ भने त्यो विचार होइन, प्रदर्शन हो।
#आजको_समाजलाई_के_चाहिएको_छ?
आज समाजलाई सिद्धान्तविहीन मानिस पनि चाहिएको छैन र सिद्धान्तको खोलभित्र थुनिएको मानिस पनि चाहिएको छैन। समाजलाई विवेकसहितको सिद्धान्त र संवेदनासहितको व्यवहार चाहिएको छ।
हामीलाई यस्तो चेतना चाहिएको छ, जसले सिद्धान्तलाई सम्मान गर्छ तर प्रश्न गर्न डराउँदैन। परम्परालाई बुझ्छ तर अन्धरूपमा पछ्याउँदैन। परिवर्तन चाहन्छ तर परिवर्तनका नाममा सबै पुरानो कुरा ध्वंस गर्न खोज्दैन। आफ्नो विचारमा दृढ हुन्छ तर सत्यका नयाँ प्रमाण भेटिएपछि त्यसलाई सच्याउन पनि सक्छ।
अर्थात्, आजको आवश्यकता कट्टरताको होइन, प्रतिबद्ध विवेकको हो।
#निष्कर्ष
सिद्धान्त आवश्यक छ, तर सिद्धान्त जीवनभन्दा ठूलो होइन। सिद्धान्तले जीवनलाई दिशा दिनुपर्छ, जीवनलाई बन्दी बनाउन होइन। विचारले व्यवहारलाई उज्यालो पार्नुपर्छ, व्यवहारलाई खोक्रो बनाउन होइन।
सिद्धान्तका गेड़ा बुकाएर मात्र समाज बन्दैन। समाज त तब बन्छ, जब विचार खेतमा पस्छ, श्रमसँग मिसिन्छ, मानिसको आँसु पुछ्छ, अन्यायका विरुद्ध उभिन्छ र दैनिक जीवनमा आफ्नो सत्य प्रमाणित गर्छ।
सिद्धान्त जीवनबाट अलग भयो भने नारा बन्छ।
व्यवहार सिद्धान्तबाट अलग भयो भने स्वार्थ बन्छ।
तर सिद्धान्त र व्यवहार एक ठाउँमा भेटिए भने त्यहीँबाट परिवर्तनको बाटो खुल्छ।
त्यसैले मूल प्रश्न यही हो—
हामी सिद्धान्तका लागि जीवन बाँचिरहेका छौँ कि जीवनलाई सार्थक बनाउन सिद्धान्त खोजिरहेका छौँ?
उत्तर स्पष्ट हुनुपर्छ—
जीवनका लागि सिद्धान्त।
मानिसका लागि विचार।
व्यवहारमा प्रमाणित हुने आदर्श।
किनकि अन्ततः समाजलाई बदल्ने कुरा सिद्धान्तका ठूला–ठूला शब्द होइनन्; ती शब्दले मानिसको जीवनमा ल्याएको वास्तविक परिवर्तन हो।
Jagannath Aatreya