कंचनपुर फागुन४ गते
बैतडी, सुदूरपश्चिम — सुदूरपश्चिम नेपालको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आध्यात्मिक चेतनाको केन्द्रका रूपमा परिचित ग्वालेक केदार धाम यतिबेला धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले थप चर्चामा आउन थालेको छ। बैतडी जिल्लाको दशरथचन्द नगरपालिका, मेलौली नगरपालिका र पञ्चेश्वर गाउँपालिकाको बीच भू–भागमा अवस्थित यो पवित्र स्थल समुद्र सतहदेखि करिब २७०० मिटर उचाइमा रहेको छ।
प्राकृतिक बनावट, त्रिशूलाकार शिखर र शान्त वातावरणका कारण ग्वालेक क्षेत्रलाई शिवको तपोभूमिका रूपमा लिने गरिन्छ। यहाँ शिवलाई केदार स्वरूपमा पूजा गरिन्छ, जुन पर्वत, ध्यान र तपस्यासँग सम्बन्धित मानिन्छ। स्थानीय श्रद्धालुहरूका अनुसार ग्वालेकका शिखरहरू र आसपासको प्राकृतिक संरचनाले शिवको प्रतीकात्मक निवासको आभास दिलाउँछ।
पुराणिक सन्दर्भ र धार्मिक विश्वास
ग्वालेक क्षेत्रको सम्बन्ध प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ स्कन्दपुराण अन्तर्गतको मानस खण्डसँग जोडेर हेर्ने परम्परा पनि रहेको छ। मानस खण्डमा वर्णित वन, पर्वत र नदीले घेरिएका शिवस्थलहरूको विशेषतासँग ग्वालेकको भौगोलिक स्वरूप मिल्दोजुल्दो रहेको स्थानीय विश्वास छ।
स्थानीय समाजमा ग्वालेक केदारलाई संकटमोचक, न्यायकर्ता र सत्यका पक्षधर देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। कुनै विवाद वा समस्या पर्दा यहाँ भाकल गर्ने चलन छ। भाकल पूरा भएपछि पुनः दर्शन गर्न आउने परम्पराले यहाँको धार्मिक जीवन्तता झल्काउँछ। ग्वालेक केदारको नाम लिएर असत्य बोल्नु पाप मानिने विश्वासले सामाजिक नैतिकतालाई समेत बलियो बनाएको छ।
मेला, पर्व र सांस्कृतिक महत्व
शिवरात्रि, श्रावण महिना तथा अन्य पर्वका अवसरमा टाढाटाढाबाट श्रद्धालुहरू पैदल यात्रा गर्दै शिखरसम्म पुग्ने परम्परा अझै कायम छ। बेलपत्र, जल, दूध, धूप र दीप चढाई पूजा गर्ने चलन विशेष रूपमा देखिन्छ। शिवरात्रिमा विशेष पूजाआजा, हवन तथा भजन–कीर्तन हुने गर्दछ।
यहाँ लाग्ने मेला, देउडा तथा लोकसंस्कृतिका विविध गतिविधिले सुदूरपश्चिमको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामाजिक भेटघाट र सामुदायिक एकता सुदृढ हुने गरेको स्थानीयवासी बताउँछन्।
धार्मिक पर्यटनको सम्भावना
करिब २७०० मिटर उचाइबाट देखिने हरियाली वन, पहाडी भू–भाग र विस्तृत दृश्यावलोकनले ग्वालेक क्षेत्रलाई प्राकृतिक दृष्टिले समेत आकर्षक बनाएको छ। स्वच्छ हावा र शान्त वातावरणले मनलाई शान्त बनाउने अनुभव भक्तजनहरूले व्यक्त गर्ने गरेका छन्। धार्मिक पर्यटनको दृष्टिले यस क्षेत्रको सम्भावना उल्लेखनीय देखिन्छ।
संरक्षणमा चुनौती
पछिल्लो समय पहुँच केही सहज बन्दै गए पनि वन क्षेत्रको संरक्षण, सरसफाइ, धार्मिक संरचनाको व्यवस्थापन र सन्तुलित पर्यटन विकास आवश्यक देखिएको छ। स्थानीय तह र सरोकारवाला निकायहरूले दीर्घकालीन संरक्षण योजनामा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
समग्रमा, ग्वालेक केदार धाम सुदूरपश्चिम नेपालको धार्मिक चेतना, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक नैतिकताको प्रतीकका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। यसको संरक्षण, अध्ययन र प्रचारप्रसारले भावी पुस्तालाई आफ्ना धार्मिक तथा सांस्कृतिक जरा चिन्ने अवसर प्रदान गर्ने विश्वास गरिएको छ।